ข่าวประชาสัมพันธ์
เริ่มแสดง :: 31 พ.ค.63 ถึงวันที่ 30 มิ.ย.63
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
หัวข้อข่าว : [ทั่วไป] บทความ คลังความรู้ประจำเดือนพฤษภาคม
 
     

ธนาคารเมล็ดพันธุ์ชุมชน ทางรอดสู่ความมั่นคงทางอาหาร

 

ประเทศไทยนับเป็นประเทศที่มีแหล่งทรัพยากรพันธุ์พืชที่อุดมสมบูรณ์ ในอดีตเรามีผักพื้นบ้านที่หลากหลายให้บริโภค ผักพื้นบ้านที่หลากหลายไม่เพียงแค่ให้คุณค่าทางโภชนาการที่หลากหลาย แต่ส่วนใหญ่ยังมีสรรพคุณทางยาที่หลากหลายอีกด้วย จึงมีคำกล่าวที่ว่า “ผักพื้นบ้าน อาหารเป็นยา” ผักพื้นบ้านในแต่ละพื้นที่ผ่านการปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมในพื้นที่นั้น ๆ มาอย่างยาวนานจนมีความเหมาะสมกับพื้นที่ จึงไม่น่าแปลกใจว่าเราสามารถปลูกทิ้งขว้างได้โดยไม่ต้องดูแลมาก ไม่ต้องใช้ยาฆ่าแมลง และแทบไม่ต้องให้ปุ๋ยเคมี แต่หากลองสังเกตดูจะเห็นว่าความหลากหลายของพืชอาหารที่เรากินกันอยู่ทุกวันนี้ลดลงไปมาก และส่วนใหญ่เป็นผักพันธุ์การค้าที่มีอยู่ไม่กี่ชนิด สะท้อนการทำเกษตรกรรมในปัจจุบันที่เกษตรกรนิยมปลูกพืชไม่กี่ชนิดและมักเป็นสายพันธุ์เดียวกันทั้งหมด หรือที่เรียกว่า เกษตรเชิงเดี่ยว ซึ่งต้องพึ่งพาเมล็ดพันธุ์จากบริษัท รวมไปถึงต้องพึ่งพาปัจจัยการผลิตอื่น ๆ มากขึ้นด้วย การปลูกพืชสายพันธุ์เดียวกันนั่นหมายถึงการมีพันธุกรรมที่เหมือนกัน เมื่อมีโรคแมลงเข้าทำลายหรือมีการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศก็จะเกิดความเสียหายเป็นวงกว้าง ขาดความสามารถในการปรับตัว ในขณะที่การเพาะปลูกพืชที่มีความหลากหลายทางพันธุกรรมไม่ว่าจะเป็นหลายชนิดหรือหลายสายพันธุ์ ก็จะมีพืชบางชนิดหรือบางสายพันธุ์ที่สามารถปรับตัวให้อยู่รอดและให้ผลผลิตได้ ซึ่งจะช่วยให้เราสามารถผลิตอาหารอย่างเพียงพอและสม่ำเสมอได้เมื่อเจอโรคแมลงศัตรูพืชใหม่หรือเจอสภาพภูมิอากาศที่เลี่ยนแปลงไป ภายใต้การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศทวีความรุนแรงมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง และสภาพเศรษฐกิจที่ไม่น่าไว้วางใจ ทางรอดสู่ความมั่นคงทางอาหารคงหนีไม่พ้นการทำการเกษตรตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงบนพื้นฐานความหลากหลายของพันธุ์พืชที่เรามี ซึ่งจะต้องควบคู่ไปกับการอนุรักษ์ความหลากหลายของทรัพยากรพันธุ์พืชในท้องถิ่นเพื่อให้สามารถใช้ประโยชน์ได้อย่างยั่งยืน

เมล็ดพันธุ์เป็นปัจจัยการผลิตเริ่มต้น เกษตรกรจะต้องสามารถเข้าถึงเมล็ดพันธุ์ที่หลากหลายทั้งชนิดพืชและสายพันธุ์ได้อย่างเพียงพอสม่ำเสมอ จึงจะนำไปสู่ความมั่นคงทางอาหารของชุมชน ช่วยใช้ชุมชนสามารถเข้าถึงอาหารที่มีคุณค่าหลากหลายได้อย่างเพียงพอ และเมื่อชุมชนเข้มแข็งและมีความมั่นคงทางอาหารก็จะสามารถขยายออกไปยังชุมชนอื่นๆ ได้ ด้วยเหตุนี้จึงเกิดแนวคิดการจัดตั้ง ธนาคารเมล็ดพันธุ์ชุมชน (community seed bank) ขึ้นทั่วโลก “เพื่อเป็นแหล่งเมล็ดพันธุ์สำหรับใช้ประโยชน์ในชุมชนและเพื่ออนุรักษ์ความหลากหลายทางพันธุกรรมพืชอย่างยั่งยืน” ธนาคารเมล็ดพันธุ์ชุมชนอาจมีขนาดเล็กหรือใหญ่ก็ได้ ธนาคารเมล็ดพันธุ์ชุมชนหลายแห่งทั่วโลกบริหารจัดการโดยสมาชิกเพียงไม่กี่คน แต่สามารถแจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ให้เกษตรกรได้ทั้งชุมชนหรือกว้างกว่านั้น โดยส่วนใหญ่เมล็ดพันธุ์ที่จัดเก็บจะเป็นเมล็ดพันธุ์ผักพื้นบ้านในท้องถิ่น ธนาคารเมล็ดพันธุ์จึงมีบทบาทในการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชท้องถิ่นไปด้วยในตัว

ธนาคารเมล็ดพันธุ์ชุมชนเป็นการรวมกลุ่มเกษตรกรในการจัดตั้งเป็นธนาคารอย่างไม่เป็นทางการในระดับชุมชน ดังนั้นรูปแบบของธนาคารจึงไม่มีรูปแบบตายตัว และสถานที่ตั้งของธนาคารเป็นเพียงแค่สถานที่ที่สมาชิกสามารถเข้าถึงเมล็ดพันธุ์ได้ หากเพียงสมาชิกเข้าใจถึงความสำคัญของการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้เอง ความสำคัญของความหลากหลายของพันธุ์พืชท้องถิ่น รวมไปถึงความสำคัญของการแลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์ และสมาชิกมีความต้องการที่จะอนุรักษ์พันธุ์พืชท้องถิ่น ก็สามารถร่วมกันวางแผนดำเนินการรวบรวมและจัดเก็บเมล็ดพันธุ์พืชในท้องถิ่นเพื่อให้มีเพียงพอสำหรับใช้ประโยชน์ในชุมชน เช่น การรวบรวมเมล็ดพันธุ์จากที่สมาชิกกลุ่มมี และให้สมาชิกที่ไม่มียืมเมล็ดพันธุ์ไปใช้ก่อน เมื่อเก็บเกี่ยวเมล็ดพันธุ์รุ่นต่อไปได้จึงนำมาคืนเพื่อให้ธนาคารมีเมล็ดพันธุ์แจกจ่ายในปีต่อ ๆ ไป เป็นต้น เพียงเท่านี้ก็สามารถมีธนาคารเมล็ดพันธุ์ชุมชนที่ตอบโจทย์ทั้งการมีเมล็ดพันธุ์เพียงพอต่อการใช้ประโยชน์ในชุมชนและการอนุรักษ์พันธุ์พืชแล้ว และหากต้องการคำแนะนำหรือบริการให้ความรู้เพิ่มเติมด้านการผลิตเมล็ดพันธุ์ การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ หรือรูปแบบการดำเนินการธนาคารเมล็ดที่เพิ่มขึ้น ก็สามารถติดต่อขอคำแนะนำจากหน่วยงานภาครัฐหรือผู้เชียวชาญในการอบรมให้ความรู้ได้

 

“เมล็ดพันธุ์ท้องถิ่นอาจไม่ได้ให้ผลผลิตที่ดีและสวยงามเท่าเมล็ดพันธุ์จากบริษัท แต่สิ่งที่จะได้จากเมล็ดพันธุ์ท้องถิ่นคือความยั่งยืน”





บรรณานุกรม

Vernooy R, Sthapit B, Otieno G, et al. 2017. The roles of community seed banks in climate change adaption, Development in Practice, 27:3, 316-327, DOI: 10.1080/09614524.2017.1294653

FAO. 2014. Community seed banks: Junior Farmer Field and Life School Facilitators guide. FAO, Rome. 21 pp.

FAO & ICRISAT. 2015. Community Seed Production. Ojiewo CO, Kugbei S, Bishaw Z & Rubyogo JC, eds. Workshop Proceedings, 9-11 December 2013. FAO, Rome & ICRISAT, Addis Ababa. 176 pp.